ԲՈՒՆ ԴԵՐԱԽԱՂԸ


Ետ դեպի ՄԱԿ-ի մոդելի էջ

ՄԱԿ-ի մոդելի խորհրդաժողովները սովորաբար ունենում են հետևյալ ընթացքը.

1. Խորհրդաժողովի բացում

2. Գրանցում

3. Օրակարգի հաստատում

4. Հերթագրում

5. Ելույթի ժամանակի սահմանափակում

6. Պաշտոնական քննարկում, ընթացակարգային հարցեր, պատասխանի իրավունք, մտքերի փոխանակում, բանաձևերի նախագծում և մշակում

7. Քվեարկություն

8. Հաջորդ հարցի քննարկում, 4-7-րդ կետերը կրկնվում են

9. Խորհրդաժողովի փակում

Գրանցում

Խորհրդաժողովի բացումից և նախագահողի ողջույնից հետո սկսվում է պատվիրակությունների գրանցումը: Նախագահողը այբբենական կարգով ընթերցում է պետությունների անվանումները, իսկ համապատասխան պատվիրակությունները պատասխանում են «ներկա»` բարձրացնելով իրենց երկրների անվանաթերթիկները:

 

Օրակարգի հաստատում

Օրակարգի հաստատումը ընթացակարգային գլխավոր գործողություններից է: Կոմիտեի աշխատանքային անձնակազմը սովորաբար նախագծում է օրակարգում քննարկվելիք երեք հարց, որոնց քննարկման հաջորդականությունը որոշում է կոմիտեն` ընթացակարգային քվեարկության միջոցով` ձայների մեծամասնությամբ:

 

Հերթագրում

Հերթագրումը հաջորդ ընթացակարգային գործողությունն է, որը գրի է առնում նիստը վարողի կամ նախագահողի օգնականը: Հերթագրվելու համար պատվիրակությունները պետք է բարձրացնեն իրենց պետությունների անվանաթերթիկները այն բանից հետո, երբ հայտարարվում է այդ մասին: Նիստի ընթացքում հերթագրումը պարբերաբար կրկնվում է` պատվիրակությունների գրավոր խնդրանքների համաձայն, սակայն ցանկացած պատվիրակություն հերթական անգամ կարող է հերթագրվել միայն ելույթ ունենալուց հետո: Հերթագրման ցուցակը սպառվելուց հետո խնդրի քննարկումն ինքնաբերաբար ավարտվում է:

 

Ելույթի ժամանակի սահմանափակում

 Նախքան ելույթ ունենալու իրավունք տալը նիստը վարողն առաջարկում է ելույթների համար ժամանակ սահմանել: Ի դեպ, պատվիրակները պարտավոր չեն սպառել սահմանված ամբողջ ժամանակը և կարող են իրենց րոպեները զիջել մեկ այլ պատվիրակի կամ նիստը վարողին «նախագահողին»: Վերջին դեպքում նախագահողը պարզապես ձայնը տալիս է հաջորդ հերթագրված պատվիրակին: Այն առաջարկը, որը վերաբերում է ելույթի ժամանակի սահմանմանը, պահանջում է կոմիտեի ներկա պատվիրակությունների ձայների պարզ մեծամասնությունը: Սովորաբար ելույթների ժամանակը սահմանվում է մեկից երկու րոպե: Համենայն դեպս ելույթի ժամանակը պետք է համապատասխանի կոմիտեի մեծությանը: Եթե կոմիտեում ներկայացված է ավելի քան 150 պետություն, գերադասելի է կարճ ժամանակահատվածը, որպեսզի բոլոր պետությունները ելույթ ունենալու հնարավորություն ունենան: Փոքր կոմիտեներում ցանկալի է սահմանել ավելի երկար ժամանակ, որով պետություններին հնարավորություն է տրվում ամբողջությամբ արտահայտելու իրենց դիրքորոշումը: Ելույթի ժամանակը սահմանելու առաջարկներն ընդունվում են մեկ առ մեկ, հետևաբար քվեարկվում են ընդունված հերթականությամբ: Պաշտոնական քննարկման ընթացքում ձայների պարզ մեծամասնության համաձայնությամբ կարելի է փոփոխել սահմանված ժամանակը: Սակայն, եթե չափից դուրս առաջարկություններ են լինում, նախագահողը կոմիտեի բնականոն աշխատանքը չխաթարելու նպատակով կարող է իր հայեցողությամբ չընդունել դրանք: 



Պաշտոնական
քննարկում              

Պաշտոնական քննարկման ընթացքում  պատվիրակություններն  արտահայտում են իրենց  երկրների պաշտոնական դիրքորոշումը քննարկվող հարցի վերաբերյալ, առաջարկում են լուծումներ, մեկնաբանություններ են տալիս ներկայացվելիք կամ արդեն ներկայացված բանաձևերի վերաբերյալ: Նախքան ելույթ ունենալու իրավունք տալը` նիստը վարողն առաջարկում է ելույթների համար ժամանակ սահմանել: Ի դեպ, պատվիրակները պարտավոր չեն սպառել սահմանված ամբողջ ժամանակը և կարող են իրենց րոպեները զիջել մեկ այլ պատվիրակի կամ նիստը վարողին: Վերջին դեպքում նախագահողը պարզապես ձայնը տալիս է հաջորդ հերթագրված պատվիրակին: Այն առաջարկը, որը վերաբերում է ելույթի ժամանակի սահմանմանը, պահանջում է խորհրդին ներկա պատվիրակությունների ձայների պարզ մեծամասնությունը: Սովորաբար ելույթների ժամանակը սահմանվում է մեկից երկու րոպե: Հատկանշական է, որ ելույթի ժամանակը պետք է համապատասխանի կոմիտեի մասշտաբներին: Փոքր կոմիտեներում ցանկալի է սահմանել ավելի երկար ժամանակ: Ելույթի ժամանակը սահմանելու առաջարկներն ընդունվում են մեկ առ մեկ, հետևաբար` քվեարկվում են ընդունված հերթականությամբ: Սակայն եթե չափից դուրս  շատ առաջարկություններ են լինում, նախագահողը կոմիտեի բնականոն աշխատանքը չխաթարելու նպատակով կարող է իր հայեցողությամբ չընդունել դրանք:

 

Ընթացակարգային հարցեր

Պաշտոնական քննարկման ընթացքում պատվիրակներն իրավունք ունեն ընդհատելու նիստը` բարձրացնելով որոշակի հարցեր, որոնք կարող են վերաբերել նիստի վարման կարգին, կանոնակարգի խախտումներին, ինչպես նաև ուղղված լինել ընկեր պատվիրակներին:

 

Պատասխանի իրավունք             

Բացման ելույթների ժամանակ նիստը վարողը կարող է պատասխանի իրավունք ընձեռել այն պատվիրակին, որը հնչած ելույթներից որևէ մեկին մեկնաբանություն կամ պատասխան տալու կարիք է զգում: Սա սովորաբար տեղի է ունենում այն դեպքում, երբ տվյալ երկրի կամ երկրի պատվիրակության հասցեին վիրավորական արտահայտություններ են հնչում: Պատասխանի իրավունք ստանալու համար պատվիրակը գրավոր խնդրանք է ներկայացնում նիստը վարողին, իսկ վերջինս իր հայեցողությամբ ընտրում է պատասխան տալու հարմար պահը և սահմանում դրա ժամանակը: 



Մտքերի փոխանակում
 

Պաշտոնական քննարկման ընթացքում, իհարկե, պատվիրակություններն արտահայտում են իրենց կարծիքը օրակարգային հարցերի վերաբերյալ, սակայն հաճախ հնարավոր չի լինում համաձայնության հասնել կամ բանաձևեր նախագծել:

Կոմիտեն կարող է ոչ պաշտոնական քննարկման անցնելու առաջարկություն անել, որի ընթացքում հարցեր տալու հնարավորություն է տրվում ելույթ ունեցող պատվիրակներին, սակայն սա նույնպես սահմանափակումներ ունի: Փաստորեն հարցն ակտիվորեն քննարկելու և բանաձևեր նախագծելու միակ միջոցը քննարկումը ժամանակավորապես դադարեցնելն է, որից հետո տեղի է ունենում մտքերի փոխանակում: Սա պաշտոնական քննարկման ընթացակարգի «Թայմաութն է». պաշտոնական նիստը ժամանակավորապես ընդհատվում է, և կոմիտեն կարող է բաժանվել փոքր խմբերի, որոնք բանաձևեր են նախագծում և քննարկում են դրանք: Ի դեպ` հնարավոր է մտքերի փոխանակման երկու ձև` միջնորդավորված և չմիջնորդավորված: Միջնորդավորված մտքերի փոխանակումը տեղի է ունենում նիստի դահլիճում` նախագահողի միջամտությամբ: Ելույթ ունենալու ցանկություն ունեցող ցանկացած պատվիրակ բարձրացնում է պետության անվանաթերթիկը և ձայնի իրավունք ստանալուն պես` կարող է ելույթ ունենալ անսահմանափակ ժամանակով: Ելույթի ընթացքում կարելի է նաև հարցեր առաջադրել: Չմիջնորդավորված մտքերի փոխանակման ընթացքում նիստը վարողները ոչ մի կերպ չեն մասնակցում քննարկումներին,  և ընթացակարգային կանոնները չեն կիրառվում: Մտքերի փոխանակումը սովորաբար տևում է քսանից քառասուն րոպե: Ի դեպ` մտքերի փոխանակումը պառլամենտական տերմին է` դիվանագիտական բանակցությունները բնորոշելու համար: Բազմակողմանի բանակցություններ տեղի են ունենում հենց այս ժամանակ: Մտքերի փոխանակումը կարող է տեղի ունենալ նիստերի դահլիճում, միջանցքում, ծխելու համար նախատեսված սենյակներում, նույնիսկ ճաշարանում  կամ  հյուրանոցի սենյակներում: Մտքերի փոխանակման նպատակն է գործընկեր պատվիրակներին ոչ պաշտոնապես  և առավել հանգամանալից ներկայացնել երկրների քաղաքական դիրքորոշումը, ինչպես նաև` շտկել անհամաձայնությունները: Ամենից առաջ պատվիրակները պետք է մանրակրկիտ  ծանոթանան քննարկվող իրավիճակի նախապատմությանը, որը վերաբերում է հենց իրենց երկրին: Այնուհետև պետք է փնտրեն իրենց մտահոգություններն ունեցող պատվիրակություններ:

Մտքերի փոխանակումն արդյունավետ իրականացնելու համար պատվիրակները պետք է տեղյակ լինեն այն հինգ հանգամանքներին, որոնք դիվանագիտական բանակցությունների առանցքն են: Դրանք են`

  1. Ներկայացվող երկրի մտահոգությունները և նպատակները քննարկվող հարցի վերաբերյալ
  2. Պոտենցիալ դաշնակիցներն ու հակառակորդները, և նրանց քաղաքականության հետ ընդհանուր կամ հակասող հարցերը
  3. Համապատասխան երկրի պատմական փորձը քննարկվող հարցի վերաբերյալ
  4. Այն միջազգային գործիքները կամ լծակները, որոնք պատմականորեն աջակցել են տվյալ պետությանը
  5. Պետության տրամադրության տակ գտնվող բանակցային լծակները

Պատվիրակները պետք է մտքերի փոխանակությունը սկսեն տարածաշրջանային և առևտրային բլոկներից:

ՄԱԿ-ում հայտնի են հետևյալ տարածաշրջանային բլոկները` աֆրիկյան երկրներ, ասիական երկրներ, արևելաեվրոպական երկրներ, լատինամերիկյան և կարիբյան երկրներ, արևմտաեվրոպական երկրներ և այլն: Առևտրային բլոկներից հայտնի են ՆԱՖԹԱ-ն, Եվրամիությունը, ԱՍԵԱՆ-ը:

 

Բանաձևի նախագծում

Բանակցությունների, քննարկումների վերջնական փաստաթղթային արդյունք են հանդիսանում բանաձևերը: Բանաձևը որևէ խնդրին կամ հարցին ուղղված գրավոր  առաջարկ է: ՄԱԿ-ի մարմիններից միայն Անվտանգության խորհրդի բանաձևերը կարող են պարտադրել պետություններին գործողությունների դիմել: ՄԱԿ-ի այլ մարմինների բանաձևերը պարզապես առաջարկներ են և հանձնարարականներ պետություններին` իրենց հետագա գործողությունների  համար: Աշխատանքային թուղթը ոչ պաշտոնական փաստաթուղթ է, որի հիման վրա կառուցվում է բանաձևի նախագիծը: Միայն նախագահության վավերացումը ստանալուց հետո է այն վերածվում բանաձևի նախագծի: Բանաձևի նախագիծը  վերածվում է  բանաձևի միայն քվեարկության միջոցով ընդունվելուց հետո:

Որպեսզի բանաձևերը պաշտոնապես առաջադրվեն, անհրաժեշտ է հավաքել որոշակի թվով ստորագրություններ (նիստից առաջ նախագահողը հայտարարում է անհրաժեշտ ստորագրությունների թիվը` կախված կոմիտեի մեծությունից): Համապատասխան ստորագրություններ հավաքելուց հետո աշխատանքային թուղթը կամ բանաձևի նախագիծը ներկայացվում է նիստը վարողի օգնականին, որն էլ հաստատում է բազմացնելու և շրջանառության մեջ մտցնելու համար: Բանաձևի նախագծի հեղինակները կարող են լինել մեկից ավելին: Հեղինակների թվաչափը որոշվում է նախագահության կողմից` կախված կոմիտեի մեծությունից: Բանաձևի հեղինակները անմիջականորեն մասնակցում են բանաձևի նախագծմանը, իսկ բանաձևի  ստորագրողները պարզապես աջակցում են բանաձևի նախագիծը շրջանառության մեջ դնելու և քննարկելու համար: Ստորագրողների թվաչափը որոշվում է նախագահության կողմից` կախված կոմիտեի մեծությունից: Ի դեպ` բանաձևի նախագիծը ստորագրողները պարտավորված չեն քվեարկության ժամանակ աջակցել տվյալ բանաձևին: Իհարկե, միշտ էլ կարելի է նախագծել մեկ բանաձև և փորձել այն, առանց փոփոխությունների և զիջումների, առաջ տանել ամբողջ քննարկման ընթացքում: Դրա արդյունքում, անշուշտ, ձախողում է սպասվում: Այդ իսկ պատճառով անհրաժեշտ է աշխատել մի քանի պատվիրակի հետ, ստանալ նվազագույն աջակցություն և դառնալ համահեղինակ: Շատ դեպքերում անհրաժեշտ է լինում համախմբել երկու կամ ավելի նախագծեր: Դա այնքան էլ հեշտ չէ, և հաճախ կարիք է լինում բանակցային մեծ ջանքեր գործադրել մյուս հեղինակներին համոզելու համար: Ահա այստեղ է ի հայտ գալիս բանակցությունները ճիշտ վարելու կարևորությունը: Բանաձևերի նախագծերը միաձուլելու առաջին նպատակը համահեղինակներին քննարկվող հարցի շուրջ համախմբելն է: Երկրորդ նպատակը բանաձևը քվեարկության միջոցով ընդունելու համար պահանջվող օժանդակության ձեռքբերումն է: Դրանով կարող է բարելավել նաև բանաձևի որակը:

Բանաձևի նախագիծը չի կարող բազմացվել, շրջանառության մեջ դրվել և քննարկվել առանց նիստը վարողի օգնականի հաստատման: Վերջինս նախագծի հեղինակներից իրավունք ունի պահանջել դրա մեջ ուղղումներ մտցնել: Նախագահողի օգնականը նաև կարող է իր հայեցողությամբ երկու կամ ավելի աշխատանքային խմբավորումներից պահանջել միաձուլել համանման բանաձևերի նախագծերը: Հաստատումից հետո բանաձևի նախագիծը համարակալվում է և բազմացվում:

Նախագիծը պաշտոնապես առաջադրելու և ներկայացնելու համար կոմիտեն պետք է գտնվի պաշտոնական քննարկման նիստում: Բանաձևի նախագիծը կարող է ներկայացնել հերթագրված հեղինակներից որևէ մեկը: Այնուհետև նախագիծը քննարկվում է և լրամշակվում:

ՄԱԿ-ի բանաձևերն ունեն հստակ ձևաչափ: Յուրաքանչյուր բանաձև բաղկացած է վերնագրից, ներածական հոդվածներից և գործառնական հոդվածներից: Ամբողջ բանաձևը իրենից ներկայացնում է մեկ ամբողջական նախադասություն, այդ իսկ պատճառով հոդվածներն անջատվում են ստորակետերով, իսկ վերջակետը դրվում է վերջին հիմնարար հոդվածից հետո: Յուրաքանչյուր հոդվածի առաջին բառն ընդգծվում է:

Ներածական հոդվածների նպատակն է ներկայացնել քննարկվող հարցի նախապատմությունը, ինչպես նաև արդարացնել առաջարկվող գործողությունները:

Ներածական կամ պրեամբուլային հոդվածները սկսվում են դերբայական դարձվածքով և հղում են կատարում ՄԱԿ-ի կանոնադրության համապատասխան գլուխներին և հոդվածներին, ՄԱԿ-ի նախկին բանաձևերին, միջազգային իրավունքի նախկին փորձին: Ներածական հոդվածը պետք է նաև հատուկ հղում անի մասնավոր դեպքերին և իրադարձություններին: Ներածական հոդվածը կարող է ներառել մարդասիրական կոչեր, որոնք դիպչեն պատվիրակների զգացմունքներին: Ներածական հոդվածի կարևորությունը կախված է քննարկվող հարցից: Որոշ դեպքերում այն կրում է ձևական բնույթ: Դժվար է համաձայնության գալ հատկապես գործառնական հոդվածների շուրջ: Այնուամենայնիվ, ներածականը որոշ նշանակություն ունի, քանի որ ներկայացնում է այն տեսակետը, որով դիտարկվում է հարցը: Ներածական հոդվածները սկսվում են դերբայական դարձվածքով, ընդգծվում են և անջատվում ստորակետով:

 

Բանաձևի մշակում

Լրամշակումը բանաձևում մտցված փոփոխությունն է կամ հստակեցումը, որի արդյունքում բանաձևը պաշտոնապես ներկայացնելուց հետո դրանում նոր տեղեկություն է ավելացվում կամ հեռացվում է որևէ կետ: Բանաձևերում փոփոխություններ կարող են մտցվել նախքան դրանք նախագահությանը ներկայացնելը, սակայն պաշտոնապես հաստատվելուց հետո որևէ փոփոխություն անելու համար պետք է ապահովել լրամշակում ներկայացնելու գործընթացը:

Կա լրամշակման երկու  ձև` ընդունելի և անընդունելի: Եթե բանաձևի բոլոր հեղինակները համաձայն են տվյալ փոփոխությանը, լրամշակումը համարվում է ընդունելի և այն ինքնաբերաբար դառնում է բանաձևի մասը` առանց կոմիտեի քվեարկության: Եթե բանաձևի բոլոր հեղինակները համաձայն չեն փոփոխությանը, լրամշակումը համարվում է անընդունելի, և կոմիտեն պետք է քվեարկությամբ լուծում տա հարցին: Լրամշակման մեջ կարելի է ավելացնել բառեր, նախադասություններ, ամբողջական հոդվածներ, ինչպես նաև կրճատել դրանք: Լրամշակում ներկայացնելու կամ առաջադրելու գործընթացը նույնն է, ինչ բանաձևի նախագծի դեպքում: Անհրաժեշտ ստորագրություններ հավաքելուց հետո այն ներկայացվում է նախագահի օգնականին` հաստատելու: Լրամշակումները ներկայացվում են նախքան քննարկման ավարտը, իսկ քննարկումը դադարեցնելուց հետո ոչ մի լրամշակում չի ընդունվում: Լրամշակումները  քվեարկելիս կարելի է քվեարկել միայն կողմ կամ դեմ. ձեռնպահ մնալն արգելվում է: Լրամշակումների համար նախատեսված ձևաթուղթը կարելի է ձեռք բերել  նախագահությունից: Ձևաթղթի մեջ նշվում է նախագծի այն տողը, որում տեղի է ունենում փոփոխությունը, իսկ բուն փոփոխությունը դրվում է չակերտների մեջ:

Օրինակ` 11-րդ հոդվածից հետո (տող 45) ավելացնել. «Դատապարտում է բոլոր այն երկրներին, որոնք չեն ենթարկվի տվյալ բանաձևին»:

Անընդունելի լրամշակումները քվեարկելուց հետո կոմիտեն քվեարկում է ամբողջ բանաձևը, որը կարող է պարունակել արդեն ընդունված լրամշակումներ:

 

Քվեարկություն

Գոյություն ունի քվեարկության երկու եղանակ` անվանական և ըստ պետությունների անվանաթերթիկների: Բոլոր ընթացակարգային քվեարկությունները տեղի են ունենում ըստ անվանաթերթիկների: Քվեարկության ընթացքում կոմիտեի անձնակազմը հաշվում է առանձնացված անվանաթերթիկները և հայտարարում կողմ և դեմ քվեարկած ձայների քանակը: Անվանական քվեարկությունը տեղի է ունենում միայն Էական հարցերի շուրջ, այն էլ երբ պատվիրակություններից մեկը առաջարկ է անում: Ցանկացած պետություն կարող է նման առաջարկ անել, որն ինքնաբերաբար անմիջապես ընդունվում է: Նախագահողը բարձրաձայն ընթերցում է գրանցված պատվիրակությունների անունները, իսկ վերջիններս հայտարարում են` կողմ, դեմ կամ ձեռնպահ: Անվանական քվեարկությունը տևական գործընթաց է, այդ իսկ պատճառով մեծ կոմիտեներում ցանկալի է դրանից խուսափել: Անվանական քվեարկություններ կատարվում են միայն քաղաքականապես կարևոր բանաձևերի կամ այնպիսի բանաձևերի դեպքում, որոնց համար ակնկալվում են հավասար ձայներ:

Պետք է հիշել, որ ընթացակարգային քվեարկության միակ տարբերակները «այո»-ն կամ «ոչ»-ն են, այսինքն` ձեռնպահ մնալ չի թույլատրվում: Բացի դրանից, քվեարկում են բոլոր պատվիրակությունները, այդ թվում ունկնդիր երկրներն ու ոչ կառավարական կազմակերպությունները: Էական կամ հիմնարար հարցերը   «բանաձևերը, լրամշակումները և հոդվածի առանձնացման երկրորդ քվեարկությունը» քվեարկելիս երկրները պետք է քվեարկեն կողմ, դեմ կամ ձեռնպահ: Ձեռնպահը չի համարվում ձայն, այդ իսկ պատճառով բանաձևի ընդունման վրա առանձնապես ազդեցություն չունի: Բանաձևը կարող է ընդունվել, օրինակ, 10 կողմ, 5 դեմ և 170 ձեռնպահ ձայներով:

Բոլոր բանաձևերը քվեարկելուց հետո կոմիտեն անցնում է հաջորդ հարցի քննարկմանը, որի դեպքում կրկնվում է այս ամբողջ գործընթացը:

Վեբկայք մշակողը` Բրոնկովեյ